MAKAMIN DEĞİL, MİLLETİN ADAMI OLMAK

Bir insanın ne kadar yükseldiğini oturduğu makamdan anlayabiliriz. Fakat ne kadar büyük olduğunu anlamak için o makamda kimin hakkını koruduğuna, hangi sorumluluğu üstlendiğine ve ardında ne bıraktığına bakmak gerekir. Çünkü makam, insana yetki verir; o yetkiye itibar kazandırmak ise insanın karakterine bağlıdır.

Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lugâti’t-Türk adlı eserinde yer alan bir atasözü, yüzyılların ardından bugün de düşündürür bizi: “Yer basrukı tag, budun basrukı beg.” Günümüz Türkçesiyle, “Yeri dağ, milleti bey ayakta tutar.”

Bu sözde, yöneticisine güvenmek isteyen bir milletin beklentisini de okuyabiliriz. Dağın sağlamlığı nasıl bir dayanak olarak düşünülmüşse beyin adaleti, dirayeti ve sorumluluğu da toplumun güvencesi sayılmıştır. Buradaki değer, bir kişinin sınırsız güç sahibi olmasında değil, üstlendiği vazifeyi hakkıyla yerine getirmesindedir.

Öyleyse sormalıyız: Bir milleti ayakta tutması beklenen insanın kendisi neye dayanmalıdır?

Adalete, bilgiye, ahlaka ve liyakate…

Bunlardan yoksun bir kudret, korku uyandırabilir; fakat güven veremez. Oysa toplumları uzun süre bir arada tutan, insanların birbirlerine ve kurumlarına duydukları güvendir. Vatandaş, hakkının korunacağına, emeğinin karşılığını bulacağına, başına bir haksızlık geldiğinde sesinin duyulacağına inanmak ister.

Devlet adamlığı, bu inancın sorumluluğunu taşımaktır.

Arı kovanını düşünelim. Ana arı koloninin devamında önemli bir yere sahiptir; fakat bal, binlerce işçi arının emeğiyle meydana gelir. Bu benzetmenin bize hatırlattığı bir gerçek vardır: Bir düzenin devamı, yönetme sorumluluğu kadar ortak emeğe de bağlıdır. Milletin üretimini, bilgisini, fedakârlığını ve alın terini görmeyen bir yönetim anlayışı, kendi dayanağını zayıflatır.

Gerçek devlet adamı, kendisini milletin üzerinde konumlandırmaz. Yetkisinin kaynağını da hizmetinin yönünü de bilir. Çiftçinin tarlasındaki kaygıyı, öğretmenin sınıfındaki eksikliği, gencin geleceğe ilişkin endişesini duymak zorundadır. Çünkü yönetmek, uzaktan rakamlara bakarak verilen kararların insanların hayatında neye dönüştüğünü görebilmeyi gerektirir.

Bunun için ilk şart, adalettir.

Adalet, yalnızca büyük davalarda aranan bir kavram değildir. Bir işe alımda, bir görev dağılımında, bir kamu hizmetine erişimde de kendisini gösterir. Aynı durumda bulunan iki insana, yakınlıklarına ve düşüncelerine göre farklı davranılıyorsa orada güven aşınmaya başlar. İnsanlar bir süre sonra çalışmanın, öğrenmenin, dürüst kalmanın karşılığını sorgular.

Devlet adamı, tam da bu aşınmayı önlemekle yükümlüdür. Kendisine yakın olanın yanlışını görebilmeli, kendisini eleştirenin hakkını koruyabilmelidir. Adaletin gerçek sınavı, karar vermenin kişisel olarak zorlaştığı yerde başlar.

Bir başka temel ölçü de liyakattir. Devlet yönetimi, önemli görevlerin ehil ellere teslim edilmesini gerektirir. Bir insanın sadakati, yaptığı işi bilmesinin yerine geçmez. Kamu görevi, bir yakınlık ödülü olarak dağıtıldığında bedelini yalnızca o kurum ödemez; hizmet bekleyen herkes öder.

Yusuf Has Hacib de Kutadgu Bilig’de yöneticinin çevresine aldığı insanların niteliğine dikkat çeker. İyi insanların yönetime yakın tutulmasının davranışları iyileştireceğini, kötülerin yöneticinin çevresini kuşatmasının ise ülkenin düzenini bozacağını anlatır.

Bu düşünce bugün de üzerinde durulmayı hak ediyor. Çünkü yöneticinin çevresi, bir süre sonra onun dış dünyayla arasındaki pencereye dönüşür. O pencereden yalnızca övgü giriyorsa memleketin gerçeği içeride görünmez olur. Her sözü onaylanan bir insanın yanılgısını fark etmesi zorlaşır.

Bu yüzden devlet adamı, doğruyu söyleyen insanlara yer açmalıdır. İtirazı dinleyebilmeli, eleştirinin içindeki haklı payı arayabilmelidir. Yanlışını kabul etmek, gerektiğinde kararını değiştirmek, sorumluluğun gereğidir. Bir ülkenin geleceği söz konusuyken kişisel gururu korumaya çalışmanın bedeli ağır olabilir.

Devlet adamlığını belirleyen bir başka özellik, zaman ufkudur. Günlük başarıların ötesini görebilen insan, aldığı kararın yıllar sonra doğuracağı sonuçları da düşünür. Eğitimde ihmal edilen bir çocuğun, korunmayan bir ormanın, zayıflatılan bir kurumun gelecekte ne anlama geleceğini hesap eder.

Bugünün alkışı uğruna yarının imkânlarını tüketmek kolaydır. Asıl sorumluluk, henüz oy veremeyen çocukların ve henüz doğmamış kuşakların hakkını da gözetebilmektir.

Elbette bütün bunlar, devlet işleyişini tek bir kişinin meziyetlerine bağlamak anlamına gelmemelidir. Devlet adamlığının en değerli eserlerinden biri, kendisinden sonra da adaletle çalışabilecek kurumlar bırakmaktır. Görevler değiştiğinde düzen sarsılmıyor, vatandaşın hakkı korunmaya devam ediyorsa orada kalıcı bir hizmetten söz edilebilir.

Bu bakımdan bürokrasi ile devlet adamlığını birbirinin karşısına koymak da eksik olur. İşini bilgiyle, dürüstlükle ve kamu sorumluluğuyla yapan bir bürokrat, devletin hafızasını ve devamlılığını korur. Devlet adamlığı ise bu birikime yön verecek öngörüyü, ahlaki cesareti ve toplumsal sorumluluğu gerektirir. Unvanı ne olursa olsun, insanın yaptığı işe kattığı değer belirleyicidir.

Yetki kullanan herkesin hatırlaması gereken bir gerçek vardır: Kamuya ait imkânlar emanettir. O imkânlarla alınan her kararın hesabı verilebilmelidir. Şeffaflık, dürüstlüğün görünür hâlidir; hesap verebilmek de millete duyulan saygının göstergesidir.

Makamlar geçer, görevler sona erer. Ardında kalan; insanların hayatına değen hizmetler, güçlenen kurumlar ve adalet duygusudur. Bir insan görevinden ayrıldığında hangi imtiyazları kaybettiğiyle değil, topluma ne kazandırdığıyla hatırlanıyorsa devlet adamlığının hakkını vermiş demektir.

Devlet adamı da elbette bir insandır; sevinçleri, ailesi, kendi hayatı vardır. Ancak üstlendiği görev, kişisel rahatlığının ötesinde bir vicdani sorumluluk ister. Başkalarının sıkıntısını duymayı, gerektiğinde fedakârlık etmeyi, yetkiyi bir kazanç kapısı olarak görmemeyi gerektirir.

 Devlet adamlığı, yaşama zevkine milletini ortak edebilmek; sahip olduğu güçle insanların hayatını kolaylaştırabilmektir.